صندوق اهرمی چیست؟ انواع، مزایا، ریسک‌ها و نحوه خرید

صندوق اهرمی چیست؟ صندوق اهرمی نوعی صندوق سهامی است که واحدهای عادی و ممتاز دارد. در این صندوق، سود و زیان سبد بین این دو نوع واحد به یک شکل تقسیم نمی‌شود؛ بنابراین واحد ممتازِ قابل معامله ممکن است در رشد بازار بازده بیشتری داشته باشد و در افت بازار زیان بیشتری ببیند. میزان این اثر به سازوکار هر صندوق بستگی دارد.
در این مقاله از کاریزما لرنینگ، به زبان ساده توضیح می‌دهیم صندوق اهرمی چیست و چگونه کار می‌کند، مزایا و معایب صندوق اهرمی چیست، واحدهای عادی و ممتاز چه تفاوتی دارند و پیش از خرید چه نکاتی را باید بررسی کنید.

صندوق اهرمی چیست؟

صندوق اهرمی نوعی صندوق سرمایه‌گذاری سهامی است که با استفاده از سازوکار اهرم مالی، امکان کسب سود بیشتر را در شرایط صعودی بازار فراهم می‌کند؛ البته این ویژگی می‌تواند زیان سرمایه‌گذاران را نیز در بازار نزولی افزایش دهد.

صندوق‌های اهرمی دارای دو نوع واحد سرمایه‌گذاری، عادی و ممتاز هستند. مدیر صندوق منابع جمع‌آوری‌شده را در سهام و سایر دارایی‌های مجاز سرمایه‌گذاری می‌کند، اما بازدهی حاصل از این سرمایه‌گذاری میان دارندگان واحدهای عادی و ممتاز به شکل متفاوتی تقسیم می‌شود.

واحدهای عادی معمولاً دارای کف و سقف بازدهی مشخصی هستند که در امیدنامه صندوق تعیین می‌شود. در مقابل، واحدهای ممتاز از منابع واحدهای عادی برای ایجاد اهرم مالی استفاده می‌کنند و به همین دلیل، نوسانات ارزش آن‌ها می‌تواند بیشتر از نوسانات کل دارایی‌های صندوق باشد.

اگر بازدهی صندوق از سقف تعیین‌شده برای واحدهای عادی بیشتر شود، بازده مازاد طبق سازوکار صندوق به واحدهای ممتاز تعلق می‌گیرد. در مقابل، اگر بازدهی صندوق کمتر از کف تعیین‌شده باشد، کسری بازده واحدهای عادی از محل دارایی‌های واحدهای ممتاز و طبق شرایط امیدنامه جبران می‌شود. بااین‌حال، این سازوکار به معنای تضمین بانکی یا تضمین بدون قیدوشرط اصل سرمایه نیست.

بنابراین، واحدهای عادی و ممتاز از نظر میزان ریسک، نحوه محاسبه بازده و روش خریدوفروش تفاوت دارند. برای اطلاع از شرایط دقیق هر صندوق نیز باید آخرین امیدنامه و مقررات آن بررسی شود.

اهرم در بورس چیست و چه کاربردی دارد؟

در معنای عمومی، اهرم ابزاری است که اثر نیرو را بیشتر می‌کند. در بازار سرمایه هم اهرم به روشی گفته می‌شود که امکان می‌دهد با سرمایه اولیه کمتر، در معرض سرمایه‌گذاری بزرگ‌تری قرار بگیریم. در برخی روش‌ها، این کار با وام یا بدهی انجام می‌شود؛ میزان استفاده از بدهی را سرمایه‌گذار یا مدیر صندوق، در چارچوب ضوابط مربوط، تعیین می‌کند. چون اصل و هزینه وام باید بازپرداخت شود، این روش می‌تواند هم سود احتمالی و هم زیان احتمالی را افزایش دهد.

❝

سرمایه گذاری اهرمی تکنیکی است که با استفاده از پول قرض‌گرفته‌شده، به‌دنبال سود سرمایه‌گذاری بالاتر است.— سایت investopedia.com

اما در صندوق اهرمی، خریدار واحد ممتاز شخصاً وام نمی‌گیرد و بدهی جداگانه‌ای برای بازپرداخت ندارد. اثر اهرم از ساختار صندوق و نحوه تخصیص بازده میان واحدهای عادی و ممتاز، طبق امیدنامه، ایجاد می‌شود.

برای درک بهتر صندوق‌های اهرمی و نحوه کارکرد آن، می‌توانید ویدئوی زیر را مشاهده کنید و سپس ادامه مقاله را مطالعه نمایید.

صندوق اهرمی چند نوع واحد دارد؟

در بخش‌های قبل چند بار به واحد‌های سرمایه‌گذاری صندوق‌های اهرمی اشاره شد. به طور کلی واحد، سهمی از صندوق است که سرمایه‌گذار خریداری می‌کند. در صندوق اهرمی، این واحدها به دو گروه عادی و ممتاز تقسیم می‌شوند که در ادامه هر کدام را جداگانه بررسی می‌کنیم.

واحدهای عادی صندوق اهرمی چیست؟

واحد عادی صندوق اهرمی، سهمی از صندوق است که خریدوفروش آن از مسیر خود صندوق انجام می‌شود. برای خرید، درخواست صدور و برای فروش، درخواست ابطال را در سامانه معرفی‌شده صندوق ثبت می‌کنید؛ این واحدها معمولاً در بورس معامله نمی‌شوند.

مبلغ خرید یا فروش بر اساس NAV محاسبه می‌شود؛ یعنی ارزش دارایی‌های صندوق پس از کسر بدهی‌ها، به‌ازای هر واحد. بعضی صندوق‌ها برای بازده واحد عادی کف یا سقف تعیین می‌کنند. این حدود به‌معنای تضمین سود یا اصل سرمایه نیستند. این واحد ممکن است برای افرادی مناسب‌تر باشد که روش صدور و ابطال را ترجیح می‌دهند و شرایط بازده درج‌شده در امیدنامه را می‌پذیرند.

واحدهای ممتاز صندوق اهرمی چیست؟

واحد ممتاز صندوق اهرمی، سهمی از صندوق است که بازده آن از عملکرد صندوق و سازوکار اهرم اثر می‌گیرد. واحد ممتاز ممکن است نوع اول و دوم داشته باشد؛ معمولاً واحد ممتاز نوع دوم با نماد صندوق در بورس یا فرابورس معامله می‌شود. خریدوفروش آن از طریق سامانه کارگزاری انجام می‌شود.

برای این واحد هم NAV محاسبه می‌شود، اما قیمت معامله در بورس را عرضه و تقاضا تعیین می‌کند؛ بنابراین ممکن است با NAV تفاوت داشته باشد. واحد ممتاز می‌تواند در رشد بازار بازده بیشتری داشته باشد و در افت بازار زیان بیشتری ببیند. به همین دلیل، بیشتر برای افرادی قابل‌بررسی است که نوسان قیمت و احتمال زیان را می‌پذیرند.

تفاوت واحدهای عادی و ممتاز صندوق اهرمی

واحدهای سرمایه‌گذاری صندوق اهرمی به دو گروه عادی و ممتاز تقسیم می‌شوند؛ واحدهای ممتاز نیز ممکن است نوع اول و دوم داشته باشند. در جدول زیر، واحد عادی با واحد ممتاز قابل معامله در بورس، یعنی معمولاً واحد ممتاز نوع دوم، مقایسه شده است.

سازوکار صندوق اهرمی و نحوه محاسبه بازدهی آن

بازده صندوق از تغییر ارزش دارایی‌های سبد آن اثر می‌گیرد. سپس این بازده طبق ضوابط صندوق بین واحدهای عادی و ممتاز تخصیص پیدا می‌کند. برای همین، نرخ اعلام‌شده برای واحد عادی یا بازده واحد ممتاز را نباید بدون توجه به نوع واحد و روش محاسبه با هم مقایسه کرد.

یک مثال ساده از نحوه تقسیم بازده صندوق اهرمی

فرض کنیم ارزش اولیه واحدهای عادی و ممتاز هرکدام ۱۰۰ میلیون تومان باشد و کف و سقف بازده سالانه واحدهای عادی به‌ترتیب ۳۲ و ۳۳ درصد تعیین شود. در این مثال آموزشی، هزینه‌ها و تغییرات سرمایه را در نظر نمی‌گیریم.

• سناریوی اول؛ رشد ۶۰ درصدی صندوق: ارزش کل دارایی‌ها از ۲۰۰ به ۳۲۰ میلیون تومان می‌رسد. با اختصاص بازده ۳۳ درصدی به واحدهای عادی، ارزش آن‌ها به ۱۳۳ میلیون تومان افزایش می‌یابد و ۱۸۷ میلیون تومان باقی‌مانده به واحدهای ممتاز می‌رسد؛ یعنی ۸۷ درصد بازده برای واحدهای ممتاز.
• سناریوی دوم؛ رشد ۳۲٫۵ درصدی صندوق: ارزش کل دارایی‌ها به ۲۶۵ میلیون تومان می‌رسد. در این حالت، ارزش هر بخش به ۱۳۲٫۵ میلیون تومان افزایش می‌یابد و بازده هر دو نوع واحد ۳۲٫۵ درصد خواهد بود.
• سناریوی سوم؛ افت ۱۰ درصدی صندوق: ارزش کل دارایی‌ها به ۱۸۰ میلیون تومان کاهش می‌یابد. با فرض اعمال کف بازده ۳۲ درصدی برای واحدهای عادی، ۱۳۲ میلیون تومان به این بخش و ۴۸ میلیون تومان به واحدهای ممتاز اختصاص می‌یابد؛ یعنی ۵۲ درصد زیان برای واحدهای ممتاز.

این مثال صرفاً برای توضیح نحوه تقسیم بازده است و عملکرد واقعی صندوق را نشان نمی‌دهد. بازده نهایی به شرایط بازار، ترکیب دارایی‌ها و امیدنامه صندوق بستگی دارد و کف بازده نیز به معنای تضمین اصل سرمایه نیست.

NAV و ضریب اهرمی صندوق چیست؟

NAV یا ارزش خالص دارایی‌ها، ارزش دارایی‌های صندوق پس از کسر بدهی‌های آن است. قیمت معاملاتی واحدهای ممتاز در بورس ممکن است با NAV هر واحد تفاوت داشته باشد. اگر قیمت بازار بالاتر از NAV باشد، واحد با حباب مثبت و اگر پایین‌تر باشد، با حباب منفی معامله می‌شود. این اختلاف بر بازده واقعی سرمایه‌گذار اثر می‌گذارد.

ضریب اهرمی صندوق نشان می‌دهد چه میزان از منابع واحدهای عادی در مقایسه با واحدهای ممتاز قرار دارد. یکی از روش‌های محاسبه، استفاده از ضریب اهرمی اسمی است:

ضریب اهرمی اسمی = ارزش خالص واحدهای ممتاز ÷ ارزش خالص واحدهای عادی

برای مثال، اگر مجموع ارزش واحدهای عادی صندوق ۱۵۰ میلیارد تومان و مجموع ارزش واحدهای ممتاز ۱۰۰ میلیارد تومان باشد، ضریب اهرمی اسمی برابر با ۱٫۵ خواهد بود.

این عدد به معنی بازده تضمینی ۱٫۵ برابری نیست؛ بلکه نسبت منابع دو نوع واحد را نشان می‌دهد. ضریب اهرمی با تغییر ارزش دارایی‌ها و تعداد واحدهای صندوق تغییر می‌کند. همچنین، برای بررسی میزان حساسیت واحدهای ممتاز به تغییرات ارزش سبد، ممکن است از شاخص‌های دیگری استفاده شود.

منبع و مبنای محاسبه: مصوبه هیئت‌مدیره سازمان بورس و اوراق بهادار به تاریخ ۵ آذر ۱۴۰۳ درباره نسبت ارزش واحدهای عادی و ممتاز. اعداد فرضی هستند و به عملکرد واقعی صندوق مشخصی مربوط نمی‌شوند.

مزایای سرمایه‌گذاری در صندوق اهرمی چیست؟

• امکان بهره‌مندی از اثر اهرم: واحد ممتاز در شرایط مساعد بازار ممکن است از اثر اهرم بهره‌مند شود؛ همین سازوکار در بازار نزولی نیز می‌تواند زیان را بیشتر کند.
•  وجود دو نوع واحد: سرمایه‌گذار می‌تواند سازوکار واحد عادی یا ممتاز را با توجه به هدف و میزان ریسک‌پذیری خود بررسی کند.
•  دسترسی به واحد ممتاز از طریق کارگزاری: واحدهای قابل معامله را می‌توان از سامانه معاملاتی کارگزاری خریدوفروش کرد.
• مدیریت سبد توسط مدیر صندوق: مدیر صندوق دارایی‌ها را مدیریت می‌کند؛ این موضوع ریسک نوسان بازار را از بین نمی‌برد.

معایب و ریسک‌های صندوق اهرمی چیست؟

• احتمال تشدید زیان: اثر اهرم فقط در بازار صعودی نیست و ممکن است در دوره افت بازار زیان واحد ممتاز را بیشتر کند.
•  تفاوت قیمت با NAV: قیمت بازار واحد ممتاز ممکن است بالاتر یا پایین‌تر از ارزش خالص دارایی‌ها باشد.
• ریسک نقدشوندگی: حجم معاملات و فاصله قیمت خریدوفروش می‌تواند تغییر کند؛ بنابراین فروش واحد در هر شرایطی با قیمت مورد انتظار ممکن نیست.
• تفاوت شرایط صندوق‌ها: سازوکار واحدهای عادی، انواع واحد ممتاز و نحوه تخصیص بازده در امیدنامه هر صندوق مشخص می‌شود.
• تأثیرپذیری از نوسان بازار: افق سرمایه‌گذاری باید با میزان ریسک‌پذیری فرد و نوسان احتمالی واحدها متناسب باشد.

تفاوت صندوق اهرمی با سایر صندوق‌های سرمایه‌گذاری

صندوق اهرمی در گروه صندوق‌های سهامی قرار می‌گیرد، اما سازوکار آن با صندوق سهامی معمولی فرق دارد: بازده و زیان سبد، طبق شرایط صندوق، میان واحدهای عادی و ممتاز تخصیص پیدا می‌کند. چون این دو نوع واحد ریسک و بازده یکسانی ندارند، در جدول زیر هرکدام جداگانه با صندوق سهامی معمولی و صندوق درآمد ثابت مقایسه شده‌اند.

این جدول یک مقایسه کلی است. برای بررسی دقیق‌تر، امیدنامه، ترکیب دارایی‌ها و شرایط هر صندوق را جداگانه بخوانید. همچنین پیشنهاد می‌کنیم مقاله ” صندوق سهامی چیست و چه نکاتی دارد ” را مطالعه کنید. 

لیست صندو‌ق‌های اهرمی بورس در سال ۱۴۰۵

جدول زیر برای مقایسه صندوق‌های اهرمی بورسی تهیه شده و نام صندوق‌ها و نمادهای معاملاتی آن‌ها را بر اساس اطلاعات منتشرشده در سایت فیپیران در ۱ آبان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد. بازده‌های گزارش‌شده در فیپیران پس از محاسبه NAV به‌روزرسانی می‌شوند. دوره‌های درج‌شده در داده‌های این تاریخ یک‌ماهه، شش‌ماهه و یک‌ساله‌اند.

منبع: سایت فیپیران؛ داده‌های به‌روزرسانی‌شده در ۱ آبان ۱۴۰۵.

این جدول برای آشنایی با فهرست و بازده‌های ثبت‌شده در دوره‌های مشخص است و رتبه‌بندی صندوق‌ها را نشان نمی‌دهد. برخلاف واحد‌های ممتاز، واحدهای عادی صندوق‌های اهرمی از طریق صدور و ابطال خریدوفروش می‌شوند و در بورس معامله نمی‌شوند. برای مقایسه معیارهای انتخاب و بررسی تفصیلی عملکرد، مقاله بهترین صندوق اهرمی را بخوانید. توجه داشته‌باشید که عملکرد گذشته نیز تضمینی برای بازده آینده نیست.

صندوق اهرمی کاریزما چیست؟

صندوق اهرمی کاریزما، نخستین صندوق اهرمی بازار سرمایه ایران، فرصتی برای سرمایه‌گذاری در بازار سهام با بهره‌مندی از مدیریت حرفه‌ای دارایی‌ها و سازوکار اهرم مالی فراهم کرده است. این صندوق با ارائه دو نوع واحد سرمایه‌گذاری، امکان انتخاب متناسب با میزان ریسک‌پذیری و اهداف مالی سرمایه‌گذاران را فراهم می‌کند.

واحدهای عادی صندوق اهرمی کاریزما از طریق صدور و ابطال قابل خریدوفروش هستند و نرخ بازده اسمی سالانه آن‌ها در حال حاضر بین ۳۲ تا ۳۳ درصد است که به‌صورت روزشمار محاسبه می‌شود. البته این نرخ ممکن است مطابق شرایط صندوق تغییر کند و به معنای تضمین سود یا اصل سرمایه نیست.

در مقابل، واحدهای ممتاز با نماد «اهرم» در بورس معامله می‌شوند و برای سرمایه‌گذاران ریسک‌پذیری طراحی شده‌اند که به دنبال بهره‌مندی بیشتر از فرصت‌های رشد بازار سهام هستند. سازوکار اهرمی این واحدها می‌تواند در بازار صعودی بازده بیشتری ایجاد کند؛ هرچند در شرایط نزولی، احتمال زیان نیز افزایش می‌یابد.

صندوق اهرمی کاریزما با ترکیب تجربه مدیریت دارایی و ساختار سرمایه‌گذاری اهرمی، گزینه‌ای قابل‌بررسی برای افرادی است که می‌خواهند بدون نیاز به انتخاب و مدیریت مستقیم سهام، در فرصت‌های بازار سرمایه مشارکت کنند. پیش از سرمایه‌گذاری، بررسی آخرین امیدنامه و شرایط صندوق ضروری است.

نحوه خرید صندوق اهرمی چگونه است؟

واحدهای عادی و ممتاز از مسیرهای متفاوتی خریدوفروش می‌شوند؛ بنابراین در ادامه، نحوه خرید و فروش صندوق‌های اهرمی را برای هر یک از این واحدها به‌صورت جداگانه توضیح می‌دهیم.

نحوه خرید واحدهای ممتاز از طریق کارگزاری

واحد ممتاز نوع دوم در بورس یا فرابورس معامله می‌شود. برای خرید آن، داشتن کد بورسی و حساب فعال در یک کارگزاری ضروری است. پس از ورود به سامانه معاملاتی، نماد صندوق را جست‌وجو کنید؛ برای مثال، نماد صندوق اهرمی کاریزما «اهرم» است.

پیش از ثبت سفارش، مطمئن شوید نماد انتخابی مربوط به واحد ممتاز صندوق است. سپس قیمت پیشنهادی فروشندگان، حجم سفارش‌ها و قدرت خرید حساب خود را بررسی کنید. قیمت این واحدها براساس عرضه و تقاضا تعیین می‌شود و ممکن است با NAV تفاوت داشته باشد؛ بنابراین مقایسه قیمت معاملاتی با NAV می‌تواند به تصمیم‌گیری بهتر کمک کند.

پس از انتخاب تعداد و قیمت، سفارش خرید را ثبت کنید. در صورت انجام معامله، واحدهای خریداری‌شده معمولاً همان روز در پرتفوی کارگزاری نمایش داده می‌شوند. بااین‌حال، نمایش دارایی به معنای تسویه نهایی معامله نیست. طبق چرخه رایج تسویه صندوق‌های سهامی و اهرمی، تسویه معاملات در دو روز کاری پس از انجام معامله (T+2) انجام می‌شود. برای فروش واحدها نیز می‌توانید از طریق همان سامانه معاملاتی سفارش فروش ثبت کنید.

نحوه خرید واحدهای عادی از طریق صدور و ابطال

واحدهای عادی معمولاً با نماد بورسی خریدوفروش نمی‌شوند. برای خرید، وارد سایت یا سامانه رسمی صندوق شوید، ثبت‌نام و احراز هویت را انجام دهید و درخواست صدور واحد را ثبت کنید؛ صدور یعنی خرید واحد از صندوق. پس از پرداخت وجه و تأیید درخواست، واحدها به نام شما ثبت می‌شوند.

برای فروش، باید درخواست ابطال واحد را در همان سامانه ثبت کنید؛ ابطال یعنی بازگرداندن واحدها به صندوق. قیمت صدور و ابطال و زمان واریز وجه طبق NAV و مقررات همان صندوق محاسبه می‌شود. پیش از ثبت درخواست، شرایط صندوق را بررسی کنید؛ حداقل و حداکثر مبلغ، زمان ثبت سفارش، زمان پرداخت و کارمزد احتمالی ممکن است بین صندوق‌ها تفاوت داشته باشد.

نکات مهم پیش از خرید صندوق اهرمی

•  امیدنامه و شرایط هر دو نوع واحد را بخوانید.
• بررسی کنید بازده اعلام‌شده به کدام نوع واحد و چه دوره‌ای مربوط است.
• قیمت بازار واحد ممتاز را با NAV مقایسه کنید.
•  حجم معاملات و نقدشوندگی صندوق را بسنجید.
•  ضریب اهرمی را همراه با فرمول و تاریخ محاسبه بررسی کنید.
• تصمیم خود را فقط بر پایه بازده گذشته یا نرخ اعلام‌شده برای واحد عادی نگیرید.

جمع‌بندی

صندوق اهرمی دو نوع واحد با سازوکارهای متفاوت دارد. پیش از انتخاب، نوع واحد، شرایط امیدنامه، NAV، قیمت بازار، ضریب اهرمی و نقدشوندگی صندوق را بررسی کنید. بازده گذشته یا نرخ اعلام‌شده برای واحد عادی به‌تنهایی تضمین‌کننده بازده آینده یا اصل سرمایه نیست. اگر در خصوص صندوق‌های اهرم سوالی دارید، در بخش دیدگاه‌های این مقاله مطرح کنید تا پاسخ دهیم.

سوالات متداول